آرزوهاى دراز و طولانى ، در سرنوشت و زندگى يك انسان متعهد و مؤ من بچشم نمى خورد، چرا كه پى جوئى و تعقيب آمال و آرزو، آدمى را به حرص و آز در زندگى گرفتار نموده و از عقل و درايت و تقواى يك مؤ من متعهد به دور است كه خواسته هاى نفسانى خود را دنبال نمايد. بزرگترين بى نيازى ترك آرزو است   آمال و آرزو، اگر در كار خير و رسيدن به سعادتمندى و رشد و تكامل مادى و اقتصادى صحيح و مشروع باشد معقول و مطلوب و در اسلام هم تاييد و پزيرفته شده است ، لكن آرزوهاى نادرست و بيش از حد شرع مقدس ، مذموم و غير معقول و به شدت مورد سرزنش و ملامت قرار گرفته است . عن على عليه السلام فرمود: ما عقل من اطال امله . عاقل نيست كه آرزوهايش را طولانى كند. تخم هوس مكار. پى آرزو مرو كين تخم را نكرده كسى حاصلش درو تا ميرود كه تخم هوس سرزند ز دل داس اجل رسيده و نارس كند درو فرصتهاى را مغتنم و آرزوها را كوتاه كنيد   قال اميرالمؤ منين عليه السلام : طوبى لمن قصرامله و اغتنم مهله . (155)  امام اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: مرحبا بر كسى كه آرزوهايش را در دنيا، و اوقات پر ارزش زندگى را غنيمت بشمارد. آرزوهاى مادى و دنيائى هر چه كوتاه تر، غمها و غصه ها كمتر و عمرها طولانى تر خواهد شد، و زندگى به آدمى ، خوشتر مى گذرد، چرا كه آنچه مقدر شده خواهد رسيد، البته اين نه به معناى آن است كه آدمى كار و تلاش ، و تفكر را دنبال نكند. همينطور فرصتهاى گرانبها از دست مى رود، چه بهتر آدمى به نحو احسن از اوقات و فرصتهاى گرامى تر از طلا و ارزشمندتر از هر شى به خير دنيا و آخرت خويش استفاده و از دنيا طلبى و آرزوهاى دراز اجتناب نمايد. دنيا طلبى چون بحر تشنه را بهلاكت مى رساند   حضرت امام موسى كاظم عليه السلام فرمود: مثل الدنيا مثل البحر كلما شرب منه العطشان ازاد عطشا حتى يقتله (156)  مثل مال پرستى و دنيا طلبى مانند آب شور دريا است هر اندازه آدم تشنه از آن بياشامند تشنه تر گردد تا جائى كه خوردن زياد آب شور او را به قتل مى رساند. بنابراين طلبيدن دنيا براى زندگى و حرص و آرزو و آمال طولانى در آن نمى تواند رضايت آدمى را تاءمين نمايد ، ولى پذيرفتن دنيا و ادامه اميد و آرزو براى كارهاى خير و شايسته كه به ثواب و پاداش آخرت بر مى گردد، مطلوبتر و رضايت انسان را بهتر جلب مى نمايد. بهتر آن است كه حرص و آز، بخل و امساك . اجتناب از خيرات و مبرات در زندگى يك آدم عاقل و متعهد تبلور پيدا نكند، چرا كه هرگز دنيا اهلش را سير نكرده ، و رضايت هيچ طيف و گروهى را جلب نكرده است . اخلاق و كار و عمل   كار و تلاش و كوشش براى تاءمين زندگى و حفظ آبرو و پاسدارى از حريم خانواده يكى از بهترين كارهاى اخلاقى هر مسلمان است ، و حاصل دسترنج او صرف عزت و كرامت نفس خواهد شد. با تدبير كامل از دسترنج خود استفاده كنيد   آنچه كه براى انسان غيرتمند ننگ است بيكارى و بيعارى است و آنچه كه موجب عزت و صولت او است كار و عمل است . بيكارى در اسلام به شدت مزمت شده است زيرا ارزش كار است كه شرافت انسان را حفظ مى نمايد. امام پنجم حضرت ابى جعفر عليه السلام فرمود: حضرت موسى عليه السلام به پيشگاه حضرت پروردگار عرض كرد: بارالها، كداميك از بندگانت نزد، تو بيشتر مورد خشم و غضب و نو است ؟ فرمود: جيفه بالليل و بطال النهار. (157)  آن كسى كه در شب مانند مردارى افتاد و در روز، عمرش را در جامعه به بطالت و بيكارى مى گذراند و كار نمى كند و مى خواهد از دسترنج مردم ارتزاق نمايد. چنين آدمهاى كلاش و اراذل و اوباش در ابعاد مختلف ، فراوان به چشم مى خورند، گاهى به خريد و فروش كوپن ، سيگار، و بعضى به كارهاى بى ارزش و بى اهميت و چه بسا نامشروع مشغولند و ارزش اجتماعى و خانوادگى خويش را هدر مى دهند. چنين انسانهائى موجبات بدبختى و ننگ در خانواده و اجتماع را فراهم مى نمايند. كه همين آدمها هستند كه دست به جنايت مى زنند، و هر گونه خيانت و سرقت و جيب برى را پيشه خود مى سازند. بيدستها، كالائى بسر نهاده و عزتمندانه زندگى كنند   مردى به حضور حضرت محمد الصادق عليه السلام رسيد، فقال : اننى لا احسن ان اعمل عملا بيدى و لا احسن ان اتجر و انا محارف محتاج ، فقال : اعمل و اجمل على راءسك و استغن عن الناس . (158)  مرد عرض كرد يا بن رسول الله : من انسانى هستم كه نمى توانم با دستم كار كنم (گوئى دستش عيبى كه فاقد قدرت كار بود) و گفت سرمايه اى هم ندارم كه تجارت كنم و نيازمند و محتاجم . حضرت فرمود: عمل كن كار كن و كالائى بسر نهاده خود حمل نما و از مردم بى نياز باش و نان با عزت بخور و با عرق جبينى ادامه حيات بده . با كار و تجارت يا صنعت ، عزت خود را حفظ كن   حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام در اشعار خود فرمود: لنقل الصخر من قلل الجبال احب الى من منن الرجال (159)  هر گاه تخته هاى بزرگ سنگ را از قله هاى كوهها حمل و نقل نمايم براى من محبوبتر از منتهاى مردم است (كه دست نياز و احتياج به سوى ايشان دراز نمايم ) در بيابانها اگر صد قرن سرگردان شوى بهتر است اندر وطن محتاج نامردان شوى روايت شده كه : الفقر سواد الوجه فى دارين . فقر موجب رو سياهى در دنيا و آخرت است . پيامبر عليه السلام دست زبر و خشن سعد را بوسيد   دستى كه پيامبر عليه السلام بوسيد از آن يك كشاورزى بود كه از شدت سختى كار كشاورزى زبر و خشن شده بود. انس بن مالك مى گويد: ان رسول الله عليه السلام لما اقبل من غزوه تبوك استقبله سعد الانصارى فصفح النبى عليه السلام ثم قال له ما هذا الذى اكنب يديك . قال : يا رسول الله ! اضرب بالمر و المسحاه فانفقه على عيالى . فقبل يده رسول الله عليه السلام و قال هذه يد لا تمسها النار (160)  انس بن مالك گويد: موقعى كه رسول اكرم عليه السلام از جنگ تبوك مراجعت مى كرد سعد انصارى به استقبال آمد. حضرت با او مصافحه كرد، و دست سعد را زبر و خشن ديد، فرمود: چه صدمه و آسيبى به دستت رسيده است عرض كرد: يا رسول الله من با وسايل كشاورزى كار مى كنم و درآمدم خرج معاش خانواده ام مى نمايم . رسول الله عليه السلام دست او را بوسيد و فرمود: اين دستى است كه آتش با آن تماس ندارد. بلى دستى كه با كارهاى سنگين زبر و خشن مى گردد براى حفظ آبرو و تاءمين معاش ، آن دست با آتش نمى سوزد. حديث است كه : كاد الفقر ان يكون كفرا. فقر گاهى آدمى را به كفر و بى دينى مى گرايد. فقر در بلد خويش احساس غربت مى نمايد   عن على عليه السلام : قال الفقر يخرس الفطن عن حجته و المقل غريب فى بلدته (161)  على عليه السلام فرمود: انسانى كه فقير است در مقام استدلال و احتياج زبانش بند مى آيد و افراد كم بضاعت در بلد خود احساس غربت نموده و غريبانه زندگى مى كنند. حقيقتا فقر زبان فقير را هر چند هوشيار و زيرك باشد از احقاق حق خود باز داشته و از دفاع حق مسلم محروم مى دارد، و فقر موجب انواع فساد و تباهى و خيانت و دزدى در جامعه مى گردد. خدايا از كفر و فقر به تو پناه مى آوريم   از اهميت كفر و شوك به خدا نيست كه با فقر آمده ، بلكه از اهميت فقر است كه در كنار كفر قرار گرفته است و همانست كه فرمود: كاد الفقر ان يكون كفرا .(162)  و اين دعاى پيامبر بزرگ اسلام است كه فقر و كفر به خدا پناه مى برد و عرض مى كند: اللهم انى اعوذ بك من الكفر و الفقر. بارالها! من از كفر و فقر به تو پناه مى آورم . مردى كه اين دعا را از پيامبر عليه السلام شنيد عرض كرد: يا رسول الله ايعد لان ؟ قال نعم . (163)  آيا كفر و فقر معادل و برابر يكديگرند؟ حضرت در پاسخ فرمود: بلى ، حقيقتا اين شگفتى و تعجب براى ما نيز ببار مى آيد، كه جدا فقر معادل با كفر است ! ولى فقر ممدوح كه پيامبر به آن افتخار مى كند و مى فرمايد: الفقر فخرى ، آن يك معناى ديگرى دارد و آن فقر در مقابل غنى است كه آدمى با غنا و مالدارى فراوان سر از طغيان و عصيان در مى آورد و به فساد و تباهى كشيده مى شود، اين است كه آدم طغيانگر خود را از خداى غنى بالذات و مستغنى و بى نياز مى داند، ولى پيامبر عليه السلام از تكيه زدن به چنين غنا، به آغوش فقر پناهنده مى شود و فقر را اكثريت قاطع انسانها به آن مبتلايند و به عنوان همگونى و همسانى با فقراء، فقر خود را مى داند نه اينكه فقر يك پديده نيكو و بدون واكنش باشد كه به خاطر درك آن فقر بخواهد فقير بماند و يا آرزو كند فقير شود. آنچه از روزى كفاف شما را بنمايد مطلوب است   شرائط صحيح زندگى اقتضاء مى نمايد كه روزى كفايت كند و خانواده در رفاه قرار گيرد، و آبروى انسان حفظ شود پس آنچه كه بيش از اين باشد زائد است و مازاد بر كفايت ، و زر و بال است . حضرت ختمى مرتبت عليه السلام مى فرمايد: طوبى لمن اسلم و كان عيشه كفافا. (164)  خوشا بحال آن انسانى كه اسلام آورد، و معاش او به قدر كفاف باشد، يعنى درآمدش براى زندگى وافى و كافى باشد داستان شترچرانى كه به پيامبر عليه السلام شير نداد   رسول اكرم عليه السلام با جمعى در بيابان به كسى كه شترانى را به چرا برده گذر كردند، حضرت از او درخواست كرد كه مقدارى شير بدهد كه آنان بنوشند، جواب داد: شيرى كه در پستان شتر است براى صبحانه است و آنچه دوشيده ام ، در ظرف است براى شب است و شام ما است ، خلاصه به پيامبر و يارانش شير نداد، پيامبر عليه السلام درباره او دعا كرد و گفت : اللهم اكثر ماله و ولده . (165)  بار الها مال و فرزندان او را زياد كن . اخلاق اسلامى و پيامبرى آن حضرت اقتضايش اين بود كه نه تنها عكس ‍ العمل بخرج نداد، بلكه در حقش دعا كرد كه خداوند مال و اولادش را بيفرايد. و پيامبر با يارانش از آنجا گذشتند و به گوسفند چرانى رسيدند كه به چرانيدن گوسفندان مشغول بود، براى گرفتن شير نزد او فرستاد، آن مرد رفت و آنچه در پستانهاى گوسفندان بود دوشيد و آنچه را هم كه در دست داشت نيز آورد. به حضرت تقديم نمود، و بعد هم گوسفندى آورد و گفت : اينها چيزى بود كه در نزد من بود، و اگر ميل داريد باز زيادتر كنم . قال رسول الله عليه السلام اللهم ارزقه الكفاف پيامبر عليه السلام فرمود: بار الها به او به قدر كفايت عنايت فرما. در حقيقت در حقش دعاى خير كرد، خداوند روزى كفاف بر او مرحمت فرمايد، آن روزى و رزقى كه براى او حفظ آبرو نمايد. ولى بخيلان زراندوز، كه به روزى كفاف اكتقا و قناعت نمى كنند، در حقيقت پيامبر در حق آن مرد شترچران نفرين كرد و فرمود: خدايا تو مال و اولادش را زياد كن كه او به كم قانع نيست ، بعضى از اصحاب به اعتراض ، عرض كردند: يا رسول الله دعوت للذى ودك بدعاء كلنا نكرهه ، فقال : ان ما قل كفى خير مما كثر و الهى . ، (166)  گفتند يا رسول الله درباره كسى كه خواسته شما را رد كرد دعائى نموده اى كه تمام ما آن دعا را دوست داريم ، و درباره كسى كه تمام شير گوسفندانش را با گوسفندى به شما اعطا نمود، دعائى فرمودى كه هيچ يك از ما به آن دعا ميل نداريم . حضرت فرمود: آنچه كم باشد، و امر زندگى را كفايت كند بهتر از بسيار است كه آدمى را غافل كند و منحرف سازد، بنابراين دعاى پيامبر عليه السلام براى آنكس كه دست رد به سينه آن حضرت زد و ايثار نكرد و شير شام و صبحانه اش را به پيامبر نداد حضرت در حقيقت او را نفرين كرد، مثل كسانى كه مال و اولاد براى آنها فتنه معرفى شده و آنكس كه شير اختصاصى شام و صبحانه اش را با گوسفندى به آن حضرت هديه داد و ايثار كرد پيامبر عليه السلام دعاى كفاف را در حق او عنايت كرد، و به او دعاى خير كرد غناى ممدوح به تقواى الهى كمك مى كند   در غناى ممدوح كه موجب تقواى الهى مى تواند باشد پيامبر عليه السلام مى فرمايد: نعم العون على تقوى الله الغنى . (167)  با نيازى نسبى و غنا، براى پيمودن راه تقوى يار و مددكار خوبى است . كه امام ششم عليه السلام مى فرمايد: سلو الله الغنى فى الدنيا و العافيه و فى الاخره المغفره و الجنه . (168)  امام عليه السلام فرمود: از خداوند در دنيا غنا و ثروت و عافيت بخواهيد و در آخرت مغفرت و بهشت را بطلبيد. و در حديث ديگر حضرت امام فرمود: خمس من لم تكن فيه لم يتهثا بالعيش الصحه و الامن ، و الغنى و القناعه و الانيس الموافق . (169)  پنج چيز است كه اگر كسى آنها را نداشته باشد عيش و زندگى گوارا و شيرين ندارد، آن پنج چيز عبارتند از: سلامتى تن ، امنيت ، غنا و تمكن مالى ، قناعت و همسر موافق و انيسى كه نسبت به او مهربان و شفيق باشد. با انعام الهى بر عيالات خود توسعه دهيد   رفاه و توسعه اهل و عيال براى صاحبان نعمت واجب است . حضرت رضا عليه السلام فرمود: صاحب النعمه يجب عليه التوسعه على عياله .(170)  بر صاحبان نعمت واجب است كه بر عيالات خود توسعه دهند و به زندگى آنان گشايش بخشند. اين سخن درر بار امام رضا عليه السلام صاحبان مال را از بخل و امساك پرهيز مى دهد و به بذل و بخشش و توسعه به اهل و عيال ، تاءكيد مى فرمايد. و امام سجاد عليه السلام صريح اين بيان را از خداوند مى طلبيد كه (يا رب : اوسع على فى رزقك ) خدايا تو روزى مرا و اهل و عيالم را توسعه و وسعت عنايت فرما. تحفه هاى بازار را اول به دختران بدهيد   ابن عباس ( رضى الله عنه ) فرمود: قال النبى عليه السلام من دخل السوق فاشترى تحفه فحملها على عياله كان كحامل صدقه الى قوم محاريف و ليبده بالانات قبل الذكور فانه من فرح ابنته فكمانما اعتق رقبه من ولد اسمعيل (171)  عبدالله بن عباس مى گويد: رسول عليه السلام مى فرمود: هر كس داخل بازار شود و تحفه اى (مثلا ميوه اى ) بخرد و آن را براى خانواده خود بياورد همانند صدقه است كه انسان براى جمعيت محتاجى ببرد و سپس فرمود: وقتى وارد منزل مى شود اول پيش از پسربچه ها از دختر بچه ها شروع كند و تحفه را به آنها بدهد، و بعد از آن فرمود: هركس دختر خود را در منزل شاد كند همانند اين است كه بنده اى را از فرزندان اسماعيل آزاد كرده است . بنابراين يك مسلمان مكتبى موظف است از در آمدهاى مشروع خود بر اهل و عيالش توسعه دهد، و هرگز آنان را در مضيقه مالى قرار ندهد. اى رسول گرامى عليه السلام ما چشم خود را  بهاموال غير مگشاى اسلام با اين توسعه بر اهل و عيال را يك واجب شرعى مى داند در عين حال از نظر داشتن به اموال غير پرهيز مى دهد و باز مى دارد، در قرآن به پيامبرش خطاب ، و مى فرمايد: و لا تمدن عينيك الى متعنا به ازواجا منهم زهره الحيوة الدنيا لنفتنهم و زرق ربك خير و ابقى . (172)  اى رسول معظم چشمان خود را به اموال و زينتهاى دنيوى مگشاى كه اين ثروت و سرمايه را به منظور آزمايش و امتحانات داده ام و رزق و روزى پروردگارت كه بر اهل ايمان مقرر گرديده به مراتب بهتر و عاليتر است و همواره باقى و برقرار خواهد بود. پيامبر عليه السلام فرمود: من اتبع بصره بما فى ايد الناس طال همه و لم يشف غيظه . (173)  كسى كه چشم خود را براى نگاه كردن به اموال و ثروت دگران بگشايد اندوهش طولانى و غم و غضب و غصه اش ‍ هرگز شفا نمى يابد. يعنى هميشه دردمند و خشمگين است فرمود: الكاد على عياله كالمجاهد فى سبيل الله . (174)  تلاش و زحمت براى تاءمين اهل و عيال همانند مجاهد در راه خدا است .

ديد و بازديد در اسلام از امتياز خاص به خود برخوردار است ، و در ايجاد عواطف انسانى نقش فوق العاده اى دارد مخصوصا ديد و بازديدها اگر از ارحام و ذوى الحقوق صورت پذيرد.
من خداى رحمانم و رحم را از نام خود اشتقاق نموده ام  
در حديث قدسى آمده است كه خداوند فرمود: انا الرحمن و هذه الرحم ، ششقت لها من اسمى فمن وصلته و من قطعها قطعته . ⁽¹⁷⁵⁾  خداوند سبحان فرمود: من رحمان هستم و نام رحم را از اسم خود مشتق نموده ام ، پس هر كس صله رحم كند و با بستگان خود پيوند نمايد من او را با رحمت صله خواهم كرد، و هر كس قطع رحم كند من رحمت خود را از او قطع خواهم نمود.
صله رحم حساب را آسان و شما را از گناه نگه مى دارد  
امام صادق عليه السلام فرمود:
ان صلة الرحم و البر ليهونان الحساب و يعصمان من الذنوب فصلوا ارحامكم و يعصمان من الذنوب فصلوا ارحامكم و بروا باخوانكم و لو بحسن السلام و رد الجواب . ⁽¹⁷⁶⁾ 
صله رحم و نيكى كردن به برادران حساب را در قيامت آسان مى كند، و آن دو، آدمى را از گناه محافظت مى نمايد پس شما با ارحام خود صله كنيد و به برادران خود نيكى نماييد، اگر چه به سلام كردن و نيكو جواب دادن باشد .
امير مؤ منان صلى الله عليه و آله مى فرمايد:
زكوة اليسار بر الجيران و صلة الارحام . ⁽¹⁷⁷⁾ 
زكات كسانى كه از تسهيلات مالى برخوردارند نيكى به همسايگان و صله ارحام است .
با رحمتان صله كنيد اگرچه مسافت يكسال  راه باشد
از توصيه هاى اكيد پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله در صله رحم مى خوانيم : كه فرمود:
اوصى الشاهد من امتى و الغائب منهم و من فى اصلاب الرجال و ارحام النساء الى يوم القيامة ان يصل الرحم و ان كانت منه على مسيرة السنة فان ذالك من الدين . ⁽¹⁷⁸⁾ 
فرمود: آنان كه حاضرند از امت من ، و آنانكه غايب اند و آنان كه از اصلاب پدران و ارحام مادران تا روز قيامت به دنيا مى آيند سفارش مى كنم كه صله رحم نمايند، اگر چه فاصله آن تا ارحامشان به مسافت يك سال باشد، چه آنكه صله رحم از مسائل مهم دين است . امام سجاد عليه السلام در دعاى مكارم الاخلاق مى فرمايد: و من عقوق ذوى الارحام المبره و من خذلان الاقربين النصره . ⁽¹⁷⁹⁾  بار الها جدائى از ارحام را به نيكى و پيوستگى مبدل فرما و ترك يارى بستگان را به حمايت و نصرت تبديل فرما، يعنى خدايا توفيقم بده كه ارحام خدمت و احسان نمايم .
قطع رحم حساب آخرت را دشوار مى نمايد.  
قرآن شريف تسهيلات حسابرسى اعمال آدمى را مرهون صله رحم مى داند و مى فرمايد: و الذين يصلون ما امر الله به ان يوصل و يخشعون ربهم و يخافون سوء الحساب . ⁽¹⁸⁰⁾  خردمندان با ايمان كسانى هستند كه دستور باريتعالى را در مورد اشخاصى كه امر به صله رحم آنها فرموده اطاعت مى كنند و از خداوند و حسابرسى او بيم دارند.
قطع رحم موجب قطع فيض الهى مى گردد  
ارحام در صله با هم موجب خدمت و احسان به همديگرند، هر گاه يكى نسبت به ديگرى موجبات ايذاء را فراهم نمايد، فيض الهى نسبت به هر دو قطع مى گردد، و اين داستان مردى است كه به محضر رسول خدا عليه السلام رسيد، فقال يا رسول الله : ان لى اهلا قد كنت اصلهم و هم يوذونى و قد اردت رفضهم فقال له رسول الله : اذا يرفضكم الله جميعا . ⁽¹⁸¹⁾  آن مرد گفت : يا رسول الله من ارحامى دارم و آنها را صله مى كنم ولى آنان مرا آزار مى دهند مى خواهم تركشان كنم . حضرت فرمود: در اين صورت خداوند هر دو شما را ترك خواهد كرد، يعنى خدا فيض و رحمت خود را از شما خواهد بريد.
بهترين صله ارحام بازداشتن اذيت از ارحام است  
در صله ارحام از پيشوايان معصوم عليه السلام سفارش شديم به هديه و چيزى براى خويشاوندان خويش ببريم و هديه كنيم ، يعنى بهترين صله رحم هديه ، معتنى به چيز قابل توجهى است كه خويشاوندان اعلى به ادنى ، و مالدار نسبت به مستضعف تاءمين خواهد شد. خلاصه اينكه بهتر است صله رحم به هديه اى تحقق يابد اگر چه به يك شربت آب باشد، ولى بهترين صله (كف الاذى عن الرحم ) مى باشد كه انسان ايذاء و اذيت خويش را از خويشاوندان خود باز دارد و اين حديث حضرت ابى الحسن الرضا عليه السلام از جد بزرگوارشان حضرت صادق عليه السلام است فرمود: صل رحمك ولو بشربه من الماء و افضل ما توصل به الرحم كف الذى عنها ⁽¹⁸²⁾  صله رحم نما اگر چه به شربت آبى باشد، بهترين صله رحم خودارى ار ايذاء و اذيت ار ارحام است . حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام صله رحم را كه نقش مهمى در تاءمين نيازمنديهاى جوامع بشرى دارد از اوصاف شريف ترين و گرامى ترين انسانها مى داند، و مى فرمايد: صله الارحام من افضل شيم الكرام . ⁽¹⁸³⁾  صله رحم از بزرگترين خوى و منش مردمان كريم النفس و بزرگوار است .
صله رحم موجب محبت به رحم و خوارى دشمن است  
حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام در سخن حكيمانه خويش صله رحم را موجب مهر و محبت در بين خويشاوندان دانسته و موجب ذلت و خوارى دشمنان دين و اسلام و مسلمين معرفى فرموده است در اين مورد است بيان آن حضرت كه فرمود: صله الرحم توجت المحبه و تكبت العدو. صله رحم محبوبيت ببار مى اورد، و موجب خوارى و ذلت دشمن است . تحليل اين بيان اين است كه صله و پيوند خويشاوندى با هدايا و تحف موجبات صفا و صميميت و محبت و هماهنگى و وحدت را در بين امت فراهم مى سازد. و ايجاد اين تفاهم و تراحم و خدمات متقابل در بين ارحام مسلمين موجب خشم و غيظ دشمن مى گردد، چرا كه آنان وحدت و همبستگى و پيوند مسلمين را هرگز به صلاح خود و آرمان خود نمى دانند. فلذا از صله ارحام مسلمانان و خاصه شيعه بشدت عصبانى و پريشانند. بلى اميرالمؤ منين عليه السلام خذلان در بين ارحام را تضييع حقوق خويشاوندان معرفى نموده و مى فرمايد: من دلائل الخذلان الا ستهانه بحقوق الاخوان . ⁽¹⁸⁴⁾  يكى از موجبات خذلان و محروم ماندن از نصرت دگران ناچيز شمردن حقوق برادران است . بنابراين از صله رحم با ابعاد وسيعش استقبال نمائيم .
با رحمت اگر چه به يك جرعه آب ، صله كن  
صل رحمتك ولو بشربه من الماء. ⁽¹⁸⁵⁾  امام رضا عليه السلام فرمود: با ارحامتان صله كنيد اگر چه به يك شربت آبى باشد. بنابراين صله رحم متضمن ديدار از رحم و اعطاء هديه اى مى باشد خاصه اگر در راستاى خانواده هاى متنفذ و مالدار شايسته است با اهداء يك قطعه فرش يا يك دستگاه يخچال ، و وسائل رفاهى ديگر كه فاقد آنند هديه برند و تا بدينوسيله صله رحم آنان از ارزش والاى معنوى و رضا و خشنودى پروردگار مهربان برخوردار باشد.
مؤ من با رحم خويش حتما صله مى نمايد  
در قضاء حوائج مؤ من خاصه رحم باشد از رسول خدا عليه السلام است كه فرمود: من كان يومن بالله و اليوم الاخر فليصل رحمه . ⁽¹⁸⁶⁾  هر كس ايمان به خدا و روز قيامت دارد ، پس با رحمتش صله كند. يعنى خويشاوندان خود را دوست بدارد و به آنان احساس لازم را بنمايد. ايضا از پيامبر است كه فرمود: من احب ان يبسط له فى رزقه ، و يوخر له فى اجله فليصل رحمه . اگر كسى دوست دارد كه روزيش زياد گردد و فراوان شود، و اجلش تاءخير بيفتد پس بايد با رحمتش صله كند. يعنى صله ارحام روزى را فراوان سازد و عمر را طولانى كند، و در راءس كارهاى خير انسان است ، خاصه كه تواءم با حل مشكل رحم و تاءمين نيازمنديهايشان بوده باشد.

اسلام ، دين و مكتب مسالمت آمير و شريعت همزيستى و نوع پرورى است ، اسلام شناسان مكتب اسلام را يك آميزه اى از اخوات و برادرى و برابرى معرفى كرده اند بطورى كه يك مسلمان آنچنان كه در انديشه اداره زندگى خود مى باشد، به زندگى برادران و خواهران دينى خود هم مى انديشد.
بامدادان خود را با صدقه آغاز كنيد  
در همه ملتها و در هميشه زمانها گروهى از طبقات مردمند كه فقر و نادارى گريبانگيرشان مى شود كه فقط از راه كمك مردمى و صدقات و انفاقات بايد زندگيشان تاءمين شود، در اهميت صدقات شارع مقدس اسلام مى فرمايد: باكروا بالصدقه فان البلاء لايتخطى الصدقه . ⁽¹⁸⁷⁾  حضرت رسول اكرم عليه السلام فرمود: بامدادان خود را با صدقه دادن آغاز كنيد كه بلا از صدقه عبور نمى كند. حتما پس از صدقه بلا رفع مى گردد، مگر مقدر الهى باشد كه آنگاه خواست خداوند حتمى است .
آثار سه صفت و و بقاء آن پس از مرگ  
و اين سخن پيامبر خدا است كه فرمود: اذا مات الانسان انقطع عمله الا من ثلاث ، صدقه جاريه او علم ينقع به او ولد صالح يدعوا له . پيامبر عليه السلام فرمود: وقتى انسان بميرد دنباله كارهاى نيك او بريده شود، جز سه چيز براى او باقى مى ماند: اول صدقه جاريه كه پس از او آثارش در بقاع متبركه و مساجد و مدارس و احداث قنوات ، و مراكز (عام المنفعه ) كه در مورد استفاده عامه مردم قرار گيرد، و دوم دانشى و كتابى و مكتوبى كه انسانها از آن بهره برند، و در راه ارشاد و هدايت جامعه مؤ ثر باشد.. سوم فرزند درستكارى كه با تربيتهاى صحيح آن شخص مؤ من از او باقى مانده باشد، تا كه براى او دعا و استغفاره نمايد. بنابراين اولين چيزى كه مى تواند پس از مرگ براى مؤ من مفيد و مؤ ثر باشد صدقه جاريه او است .
كمك به خويشاوند پاداش مضاعف دارد  
در اين رابطه پيامبر بزرگ اسلام عليه السلام فرمود: ان الصدقه على ذى قربه يضعف اجرها مرتين . ⁽¹⁸⁸⁾  صدقه اى كه به خويشاوندان دهند پاداش مضاعف دارد و فرمود: و ان الصدقه لتطفى غضب الرب و تدفع ميته السوء.⁽¹⁸⁹⁾  صدقه خشم خداوند را فرو مى نشاند و از بد مردن و مرگ ناگوار جلوگيرى مى كند.. چه نعمتى براى مؤ من برتر از اين كه پيامبر خاتم نويد مى دهد و مى فرمايد: ان الصدقه عن اهلها لتطفى عن اهلها حر القبور و انما يسبظل المومن يوم القيمه فى ظل صدقه . صدقه گرماى قبر را تخفيف مى دهد يعنى صدقه آتش و عذاب قبر را خاموش مى گرداند، و مؤ من در روز رستاخيز در زير سايه و آسايش صدقه خويش قرار مى گيرد. يعنى در آن روز كه هيچ كس به داد كسى نمى رسد صدقه با معانى و ابعاد وسيعش به داد مؤ من و مسلمان مى رسد، و او را از هر درد و المى از جمله گرماى روز محشر مى رهاند.
اجر و پاداش صدقه و قرض الحسنه و صله ارحام  
پيامبر عليه السلام فرمود: الصدقه بعشرة و القرض بثمانى عشره و صله الاخوان بعشرين و صله الرحم باربع و عشرين ⁽¹⁹⁰⁾  اجر صدقه ده برابر و پاداش قرض الحسنه هيجده برابر و ثواب صله برادران دينى بيست برابر و اجر و ثواب صله رحم بيست و چهار برابر است . صله رحم با خويشاوندان و ايجاد همبستگى در بين ارحام در اسلام از امتيازات فوق العاده اى برخوردار است . فلسفه صله رحم در اسلام ، اتحاد و انسجام ، عمران و آبادى شهرها و بلاد اسلامى ، و ايجاد رعب و وحشت در ميان دشمنان تبلور خاص و نقش اصولى دارد. لذا خداوند رحمان ، رحم را از اسم خود مشتق نموده است ، و اين عظمت و اهميت رحم و صله با رحم را تبين مى نمايد.
از اعضاء و جوارح بدنت صدقه بپرداز  
از زبان صاحب شريعت مى فهميم كه صدقه فقط عبارت از دادن مال نيست ، بلكه براى تمامى اعضاء و جوارح بدن صدقه است كه حضرت ختمى مرتبت فرمود: افضل صدقه اللسان الشفاعه تفك بها الاسير و تحقن بها الدم و تجر بها المعروف و الاحسان الى اخيك و تدفع الكريهه بهترين صدقه زبان ، شفاعتى است مه بوسيله آن اسيرى را آزاد سازى ، و از ريختن خون مؤ منى و مسلمانى جلوگيرى كنى ، و نيكى و احسان را به سوى برادر خويش بكشانى و بدى را از او دفع كنى . بنابراين هر گونه خدمات از راه بيان و لسان ، صدقه محسوب مى شود. كه تعليم و تعلم را هم پيامبر اكرم عليه السلام صدقه به حساب آورده و مى فرمايد: افضل الصدقه ان يتعلم المره المسلم علما ثم يعلمه اخاه المسلم ⁽¹⁹¹⁾  بهترين صدقات آن است كه مرد مسلمان دانشى بياموزد، و سپس به برادر مسلمان خود تعليم دهد. يا اينكه فرمود: افضل الصدقه صدقه اللسان . ⁽¹⁹²⁾  يعنى بهترين صدقه در ابعاد مختلف ، صدقه زبان است . يعنى با زبان بهترين خدمت فرهنگى و علمى و هنرى و معنوى را مى توان به جامعه عرضه داشت . و پيامبر عليه السلام فرمود: افضل الصدقه اصلاح ذات البين . ⁽¹⁹³⁾  يعنى بهترين اقسام صدقه آن است كه ميان دو نفر اصلاح كنى و در بين آنان آشتى بوجود آورى .
با منت و اذيت در صدقه اجرتان را ضايع نكنيد  
در منت نهادن و اذيت در صدقه پيامبر عليه السلام فرمود: من اسدى الى مؤ من معروفا ثم اذاه بالكلام او من عليه فقد ابطل صدقته ⁽¹⁹⁴⁾  كسى كه به مؤ من چيزى عطا كند و به وى صدقه بدهد سپس او را با كلام خود آزار نمايد يا بر وى منت گذارد با اين عمل صدقه خود را باطل كرده است و اثر وضعى صدقه خود را خنثى نموده است . در جاى ديگر حضرت ختمى مرتبت فرمود: من اصطتع الى اخيه معروفا فامتن به احبط الله علمه و ثبت وزره و لم يشكر له سعيه ⁽¹⁹⁵⁾  كسى كه به برادر دينى خود خدمتى نمايد، سپس بر وى منت گذارد خداوند عمل او را محو و نابود مى سازد، بار سنگين آن عمل بر دوش وى مى ماند و از خدمتى كه انجام داده است بهره اى نمى برد.

هوشيار باش كه يك روى دنيا هميشه بسوى آخرتست   امام على عليه السلام فرمود: يا عاشق الدنيا لغيرك وجهها ولتندمن اذا ارتك قفاها اى عاشق دنيا، روى دنيا طرف ديگرى است و آنگاه كه از تو جدا گردد به خدا سوگند كه پشيمان خواهى شد. تا چند اسير نفس شيطان باشى افتاده به دام فسق و عصيان باشى ترسم كه پرده از ميان بردارند خوار و خجل و زار و پشيمان باشى چگونه دنياپرستان ادعاى دوستى خدا مى كنند؟   اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: كيف يدعى حب الله من مكن قلبه حب الدنيا. (200)  آن كس كه محبت و دوستى دنيا را در دلش جاى داده است ، چگونه ادعاى دوستى و محبت با خدا مى نمايد. بلى اگر دنيا را براى خدا دوست بدارد، كه دنيا متجر اولياء الله و محل تجارت براى آخرت است ، خير است نه شر، مقصود اينكه دنيا را براى غير خداى تعالى دوست داشتن زشت است . حب و بغض براى خدا يك فريضه است ، فريضه .  پيامبر گرامى عليه السلام فرمود: الحب فى الله فريضه ، و البغض فى الله فريضه . (201)  حب و بغض و دوستى و دشمنى در راه خدا و بخاطر او واجب و فرض است . مردم بنده دنيا و دين لقلقه زبانشان مى باشد   قال الحسين عليه السلام ان الناس عبيد الدنيا و الدين لعق على السنتهم يحطونه ما درت معائيشهم فاذا محصوابالبلاء قل الديانون (202)  امام حسين عليه السلام فرمود: براستى مردم برده و بنده دنيا هستند و دين لقلقه زبان ايشان مى باشد، در دور و بر دين مى گردند و تا وقتى كه زندگيشان تاءمين گردد، و لذا چون آزمايش گردند، به بلائى و گرفتارئى آنگاه مى بينى كه دينداران اندكند. اين دغل دوستان كه مى بينى مگسانند دور شيرينى اگر پاره اى از مؤ منان و مسلمانان با همه بلايا و مشكلات از ناحيه دين مبتلا شدند و نرميدند آنگاه سر از پيروزى و رستگارى بدر مى آورند شقاوتمندان تا دم دروازه مرگ در طلب دنيااند   عن على عليه السلام : كم من شقى حضره اجله و هو مجد فى الطلب . حضرت على عليه السلام فرمود: چه بسا از شقاوتمندان مرگشان فرا رسيده و هنوز مجدانه در طلب دنيا هستند از پيامبر عليه السلام مى خوانيم : فرمود: من نظر الى ما فى ايدى الناس ‍ حزنه . هر كس به مال مردم و آنچه كه در اختيار آنان است نظر داشته باشد به حزن و اندوه خود افزوده است . سخنان حكيمانه على عليه السلام در مذمت دنياپرستى   حضرت على عليه السلام فرمود: الدنيا كلها جهل الا مواقع العلم كله حجه الاما عمل به ، و العمل كله رياء الا ماكان مخلصا و الاخلاص على خطر حتى ينظر العبد بما يختم له (203)  جميع شئون دنيا براى ما مجهول و ناشناخته است الا مواضع و مواردى كه به آنها علم پيدا كرده باشيم ، تمامى علمها بين ما و خدا براى ما انسانها حجت است و با آن علم در قيامت با ما احتياج مى كند، مگر آن علمى كه بر طبق آن عمل كرده باشد و اعمال ما تماما ريا و خودنمائى است مگر آنهائى كه با خلوص نيت و پاكى ضمير واقع شده باشد. پس از آن فرمود: اخلاص در عمل را خطرى بزرگ تهديد مى كند تا روزى كه انسان ببيند كه وضعش چگونه ختم مى شود و عمرش چگونه پايان مى پذيرد دنيا منزلگاه گذرا و آخرت محل قرار است   عن على عليه السلام : ايهاالناس انما الدنيا دارمجاز و الاخره دار قرار فخذوامن ممركم لمقركم (204)  دنيا دار گذرا و عبور است و آخرت سراى جاودان و قرار هميشگى پس از منزلگاه گذرا، براى آخرت جاودان زادى و توشه اى برگيريد و تهيدست از اين سراى به عالم آخرت منتقل نشويد. كه پيامبر عظيم الشان اسلام صلى الله عليه و آله فرمود: من لم ير لله عزوجل عليه نعمة الا فى مطعم او مشرب او ملبس فقد قصر عمله و دنا عذابه كسى كه نعمتهاى خدا را درباره خودش جز بر خوردنى و نوشيدنى و پوشيدنى نمى داند اعمالش در دنيا نارسا و كوتاه است و عذابى كه دامنگيرش خواهد شد بسيار نزديك است . بلى معلوم است كه دنياطلبان ، آنانكه بجز دنيا نمى انديشند مبغوض خداوند تبارك و تعالى مى باشند. دنيا شما را از آخرت و اين از سخنان درر بار پيامبر صلى الله عليه و آله به و آخرت از دنيا باز ندارد نقل از حضرت اميرالمؤ منين عليه السلام است كه فرمود: خيار هذه الامه الذين لا يشغلهم دنيا هم عن آخرتهم و لا آخرتهم عن دنيا هم (205)  برترين و گرامى ترين اين امت كسانى هستند كه دنيا آنان را از آخرت باز ندارد و آخرت را از دنيا هم باز ندارند. تو اين يك پاسخ قانع كننده و منقنى است براى آن مستشكلينى كه مى گويند دو هندوانه در يك دست نمى توان گرفت يعنى نمى شود بين دنيا و آخرت جمع كرد نمى توان مؤ من و متعبد دنيا را دنبال كند، نمى شود دنيا طلب آخرت طلب و آخرت طلب دنيا طلب باشد. پس از اقامه فرائض و اجراى همه واجبات محوله به دنيا بپردازيد به كشت و صنعت اهميت دهيد به كسب علوم اشتغال ورزيد هسته هاى علم و دانش و صنعت را بشكافيد كه اين خود بزرگترين خدمت به بشر است و خدمت به بشر بهترين عبادت است و شما آخرت طلبان نيز به عبادت و اطاعت خدا فقط به نماز و روزه و ذكر و ورد اكتفاء نكنيد كه از فيض اجر و پاداش خدمت به خلق در ابعاد مختلفش باز مى مانيد. خواجوى كرمانى گويد: پيش صاحب نظران ملك سليمان باد است بلكه آنست سليمان كه ز ملك آزاد است آنكه گويند كه بر آب نهاده است جهان مشنو اى خواجه كه چون در نگرى بر بادست آنك شداد در ديوان زر افكندى خشت خشت ايوان شه اكنون ز سر شدادست خاك بغداد بر مرگ خلفا مى گريد ورنه اين شط روان چيست كه در بغدادست گر پر از لاله سيراب بود دامن كوه مرو از راه كه آن خون دل فرهادست همچو نرگس بگشا چشم و ببين كاندر خاك چند روى چو گل و قامت چون شمشاد است حاصلى نيست به جز عم ز جهان خواجو را شادى جان كسى كو ز جهان آزاد است . (206)  مال دنيا جمع نمى گردد مگر با پنج خصلت   قال على بن موسى الرضا عليه السلام : لا يجتمع المال الا بخصال خمس ، ببخل شديد و امل و حرص غالب و قطيعه الرحم و ايثار الدنيا على الاخره . على بن موسى الرضا عليه السلام فرمود: مال جمع نمى گردد مگر با پنج خصلت : بخل شديد، آرزوى دراز، حرص ، قطع رحم و مقدم داشتن دنيا بر آخرت . مال دنيا با اين خصلتهاى زشت بدست مى آيد كه با غير اين اوصاف مال جمع نمى گردد با اين اوصاف جمع مال و سرمايه ، چه فخر و مباهاتى دارد؟ نصيب و بهره ات را از دنيا كم مكن   با اينكه حرص و آز و تهيه مال ثروت اندوزى مذموم غلط است ، بندگان مؤ من خدا مجاز نيستند حظ و بهره خود را از دنيا فراموش نموده و ناديده بگيرد كه نعمت ها و بهره هاى مادى از دنيا حق هر مؤ من است كه بيشتر و بهتر از ديگران مورد استفاده قرار دهد، در تفسير آيه شريفه : و لا تنس نصيبك من الدنيا، خطو بهرات را از دنيا فراموش مكن حضرت صادق عليه السلام فرمود: لا تنس صحتك و قوتك و فراعك و شبابك و نشاطك و غناك و ان تطلب به الاخره ، (207)  صحت و سلامت نيرومندى ، فراغت ، جوانى ، نشاط و بى نيازى خود را فراموش نكنيد، در دنيا از آنها بهره بردارى كن ، و متوجه باش كه از آن سرمايه هاى عظيم به نفع معنويات و آخرت خود استفاده نمائى . در ايه شريفه و تفسيرى كه حضرت امام از آيه نموده از مجموعه اين نعمت ها كه بايستى آنها را به نعمت بزرگ الهى تعبير كرد، توصيه به بهره بردارى هر چه بيشتر و سفارش به استفاده و انتفاع براى آخرت كرده است . مسئوليت اعمالت را خود بعهده بگير   حضرت صادق عليه السلام فرمود: احمل نفسك لنفسك فان لم تفعل لم يحملك غيرك (208)  بار مسئوليت خويش را بعهده بگير، كه فقط خودت بايد بر دوش بگيرى ، و اگر از انجام وظيفه شانه خالى كنى ديگرى بار مسئوليت تو را حمل نخواهد كرد. از لحظات حياتبخش فرصتها بهره مند شويد   رسول گرامى عليه السلام چنين نويد مى دهد كه : ان لربكم فى ايام دهركم نفحات الا فتعرضو الها (209)  در ايام زندگى شما، لحظاتى فرا مى رسد كه در معرض نسيم حيات بخش الهى قرار مى گيرد با اين توصيه ممهز و مجهز گرديم كه از آن فرصتهاى طلائى . برتر از به نفع دنيا و آخرت خويش بهره بردارى نمائيم كه در يك سخن گهربار ديگر از رسول خدا عليه السلام مى خوانيم : من فتح له باب خير فلينتهزه فانه لا يدرى متى يعلق عنه . (210)  حضرت فرمود: آن كس كه برويش باب خيرى گشوده شد غنيمت بشماريد و از فرصت استفاده كند زيرا نمى داند، چه بسا در زمانى آن در رحمت برويش بسته گردد. چه بى توفيقند آنهائى كه از اين فرصتهايى استفاده نمى كند، چه بسا ديگران را هم از بهره ورى آن در رحمت باز مى دارد.  اخلاق اسلامى و آفات لسان غيبت و نمامى از بدترين اوصاف اخلاقى در زندگى بشر است ، اوصافى كه از كينه توزى و عناد باطن نشئت گرفته و پرونده شومى در ديوان محاسبات از انسان بيادگار مى گذارد، شايسته است هر چه زودتر مؤ من قلب خويش را از اين پليديها پاكسازى نمايد. غيبت مكن غيبت شوى ، چاه مكن در او افتى   حضرت جعفربن محمد الصادق عليه السلام فرمود: لا تغتب فتغتب و لا تحفر لا خيك حفرة فتقع فبيها (211)  غيبت مكن كه در معرض غيبت قرار مى گيرى و براى برادرت چاه مكن كه خودت در آن فرو مى افتى : گناه شنونده غيبت برابر غيبت كننده است : عن على عليه السلام : السامع للغيبه كالمغتاب (212)  اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: گناه شنونده غيبت همانند غيبت كننده است . غيبت در اسلام احكامى دارد، و از نظر فقه اسلامى حق الناس است و تا غيبت شونده رضايت ندهد، خداوند نيز از او نخواهد گذشت ، همين طور اگر شنونده غيبت با رغبت ، بشنود، غيبت كسى را كه پشت سر و در غياب او بدگويى مى كنند، گناه غيبت كننده و شنونده غيبت يكسان است . يعنى شنونده غيبت فضاحت و رسوائى غيبت شونده را رضايت مى دهد و در افشاى اسرار و ارتكاب گناه غيبت كننده ، شركت نموده است . در غياب مسلمين پرده درى نكنيد  قال رسول الله صلى الله عليه و آله : لا تغنابو المسلمين و لا تتبعوا عوراتهم (213)  رسول اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: به غيبت حرام مسلمانان خود را مشغول نسازيد، و عيوب و زشتيهاى آن را جستجو نكنيد. شخصيت و آبروى مردم را كه در حفظ آن مى كوشند با ذكر بعضى معايبشان خرد نكنيد، اين عيوب و زشتى ها در همه هست چه بهتر كه به خود بنگريم .   همه عيب خلق ديدن نه مروتست و مردى نگهى به خويشتن كن كه همه گناه دارى . اينكه به چند حديث در آفات لسان بپردازيم : بى شرم ترين انسانها بذى و دشنام دهنده است   عن اميرالمؤ منين عليه السلام : لا اوقح من بذى (214) . اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: هيچ كس از دشنام دهنده بى شرم تر و بى باكتر نيست . در اسلام غيبت مؤ من و مسلمان حرام است ، يعنى اگر مسلمانى در خلوت گناهى انجام داد، اگر كسى فهميد، حرام است در پشت سر او صفحه بگذارد و افشاء كند و دشنام دهنده كسى است كه بهاخلاق اسلامى و آفات لسان  عمل زشتى را نسبت مى دهد و آبرو و حيثيت او را مى برد و شخص بدزبان از غيبت و نسبت و تهمت هر عمل زشت و قبيح به مسلمانان و مؤ منان دريغ نمى ورزد. رسول گرامى اسلام صلى الله عليه و آله در اين مورد مى فرمايد: احب الاعمال الى الله حفظ اللسان . (215)  كفاره كسى كه پشت سرش غيبت كردى اين است كه براى او آمرزش بطلبى . به نكات مفيد و ارزشمند چند حديث توجه كنيد: از سخنانى كه براى دنيا و آخرت نفعى ندارد بپرهيزيد: عن على عليه السلام : عجبت لمن يتكلم بما لا ينفعه فى دنياه ولا يكتب له اجره فى اخراه . (216)  شگفتا بر كسى كه سخنان او نه در دنيا نفعى به او مى رساند و نه در آخرتش اجرى دارد!! سخنى كه از دهان درآيد در حقيقت از عقل و از يك عمر تجربه او تراوش مى كند كه يا بايد هدفى از آن براى منافع مادى ، يا اخروى و يا در خدمت به كسى باشد، چه بد است سخن ياوه و بيهوده ، و چه بدتر و زشت تر سخنى كه مضر بحال او و دنيا و آخرت بوده باشد. از نصايح درر بار پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله به ابوذر غفارى مى خوانيم : يا اباذر: اترك فضول الكلام وحسبك من الكلام ما تبلغ به حاجتك (217)  . اى اباذر: از سخنان زائد برنياز، خوددارى كن ، از سخن ها، همان ترا بس است كه رفع احتياج تو بنمايد. از كار بيهوده بپرهيز و زبان از لغزش نگهدار: يا اباذر: دع مالست منه فى شى ء ولا تنطق فيما لا يعنيك ، واخزن لسانك كما تخزن ورقك (218)  پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: اى اباذر: هر چه را كه در آن ترا بهره اى نيست رها كن ، و به سختى كه فايده اى به حال تو ندارد لب مگشا، و زبان خود را از لغزشها مانند پول كه در حفظ آن مى كوشى نگهدارى كن . كه در توصيه ديگرش پيامبر صلى الله عليه و آله مى فرمايد: يا اباذر: ان الله عزوجل اذا اراد بعبد خيرا فقهه فى الدين و زهده فى الدنيا و بصره بعيوب نفسه . (219)  . اى اباذر: خداوند عزوجل هرگاه خبر كسى را بخواهد او را در دينش فقيه و دانا مى گرداند، و در دنيا به زينت زهد مزين مى نمايد، و او را به عيب هاى خويش بصير و بينا مى گرداند. اگر كسى بپرسد كه چرا خداوند اين حالت را براى بعضى دون بعض ديگر مى خواهد؟ در پاسخ بايد گفت : صلاحيت ها و ارزشهاى معنوى را خود شخص بايد در خود ايجاد كند تا لياقت اين كرامت و عنايت را از طرف پروردگارش بدست آورد. از هزاران كلام انبياء هشت انتخاب كردم   لقمان حكيم مى گويد: چهارصد پيامبر را خدمت كردم و از آنها هزارها سخن آموختم كه همه آنها هشت سخن را انتخاب كردم : اول : اذا قمت الى الصلاة فاحفظ قلبك . هرگاه به نماز ايستادى قلبت را از غير خدا حفظ كن . دوم : چون در مجالس نشستى زبانت را كنترل كن ، از هر سخنى بيفايده و يا مضر خودارى كن . سوم : اذا جلست على المائده فاحفظ بطنك . هرگاه بر سفره غذا نشستى از هر غذاى نامناسب اجتناب كن ، غذاهاى كه مناسب با حال تو نيست . چهارم : اذا دخلت بيتا غير بيتك فاحفظ عينك . اگر داخل منزلى شدى چشمت را از هر نامحرمى حفظ كن : و به چپ و راست نگاه نكن . پنجم : دو چيز را فراموش نكن ، خدا را كه همه جا با تو است ، مرگ را كه هرگز از تو جدا نمى شود، بالاخره گريبانت را خواهد گرفت ، ششم : دو چيز را بخاطر مسپار، به كسى كه به تو بدى كرد فراموش كن و در صدد انتقام و تلافى مباش . هر يك از رقم پنجم و ششم دو سخن كه مجموعا هشت سخن است كه حضرت لقمان از انبياء عظام برگزيده است . ابوحاتم رازى گفت : حكما از افلاطون و سقراط و ارسطو علوم خود را از پيامبر بدست آوردند و از آنها لقمان حكيم است كه در اثر شاگردى انبياء معاصرش به مقام حكمت و دانش و بينش رسيده اند. زبانت را مركب غيبت برادرت قرار مده   عن على عليه السلام : اياك ان تجعل مركبك لسانك فى غيبه اخوانك او تقول ما يصير عليك حجه و فى الاساة اليك عله (220)  بپرهيز از اينكه زبانت را در غيبت نمودن برادرانت مركب خود قرار دهى يا اينكه چيزى بگوئى كه بر عليه تو حجت باشد يا در بدى نسبت به تو علت باشد. با توجه به اينكه تو بوسيله زبانت و بديهايت حجت و دليل و علت بر محكوميت و جهنمى شدنت بوده باشد. از مصاحبت با عيب جويان بپرهيزيد   عن على عليه السلام : اياك و مباشره مبتغى عيوب الناس فانهم لم يسلم مصاحبهم منهم . (221)  از مباشرت و معاشرت با عيب جويان بپرهيزيد زيرا رفيق و مصاحبى ايشان از گزندشان محفوظ نخواهد ماند.   جانم به فداى آنكه او اهل بود سر در قدش اگر نهى سهل بود خواهى كه بدانى به يقين دوزخ را دوزخ به جهان صحبت نااهل بود بدترين مردم كيانند؟   عن على عليه السلام : شر الناس من لا يغفر الزله و لا يستر العورة . (222)  اميرالمؤ منين عليه السلام فرمود: بدترين مردم آنكسى است كه از لغزش و اشتباه مردم نگذرد، و عيب كسى را نپوشاند. چنين اوصاف بشدت در اسلام مذموم و مورد تقبيح قرار گرفته است در بيان امام حسن عليه السلام مى خوانيم : صاحب الناس مثل ما تحب ان يصاحبوك به . (223)  با مردم طورى معاشرت كن كه دوست دارى مردم با تو آنطور معاشرت نمايند. آيا كسى دوست دارد كه مردم از لغزش او نگذرند و يا پرده معايب و قبيحات او را بدرند؟ پس خود را اين رفتار زشت را با مردم نداشته باشد. جهنم را با منع غيبت بر خود حرام كنيد   قال رسول الله عليه السلام : يا اباذر من ذب عن اخيه المسلم كان حقا على الله عزوجل ان يعتقه من النار. (224) پيامبر اكرم عليه السلام فرمود: اى اباذر هر كس از غيبت برادر مسلمان خود جلوگيرى نمايد بر خداوند است كه آتش جهنم او را آزاد سازد. مفهوم بيان حضرت رسول عليه السلام اين است كه غيبت مجاز آدمى را جهنمى مى كند كسى كه مردم از زبانش مى ترسند او  اهل جهنم است عن النبى عليه السلام : من خاف الناس لسانه فهو من اهل النار.پيامبر اكرم عليه السلام فرمود: كسى كه مردم از زبان او در امان نيستند و از او مى ترسند او از اهل آتش است . اين حديث شريف در معرض اين سئوال است . اهاى مردم ايا مى خواهيد اهل آتش ‍ را بشناسيد، يكى از صفات اهل صفات آتش اين است كه مردم را با زبان خود مى آزارد و رنج مى دهد. چقدر از مردم هستند كه قادر بر كنترل زبان و بيان خود نمى باشند چون عقرب جرار بر مبناى اقتضاى طبيعت بايد هميشه عده اى را نيش بزنند. پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: ان الله عند لسان كل قائل فليتق الله عبد و لينظر ما يقول .(225)  خداوند ناظر زبان هر گوينده اى است ، بنده بايد از خدا بترسد و ببيند چه مى گويد. از نادانى همين بس كسانى كه زياد حرف مى زنند مى خواهند هر چه مى داند مى گويد دانائى خود را به ثبوت برسانند، در حالى كه اينان هر آنچه كه گفته اند بيش از آن بلد نبوده اند كه بگويند. امير مؤ منان عليه السلام فرمود: لا تتكلم بكل ما تعلم فكفى بذالك جهلا.(226)  هر چه را مى دانى مگو كه اين كار براى نادانى تو بس است . و همينطور نسبت جهل مى دهد به كسى كه آرزويش را طولانى كند. عن على عليه السلام : ما عقل من اطال امله . (227)  على عليه السلام فرمود: عاقل نيست كسى كه آرزويش را طولانى كند. اين اوصاف پر واضح است كه ضد اخلاق است و با اخلاق حسنه سازش ندارد. مغبوضترين و فتنه انگيزترين شما نمام است   پيامبر عظيم الشاءن اسلام صلى الله عليه و آله مى فرمايد: ابغضكم الى الله المشاؤ ن بالنميمة الفرقون بين الاخوان ، المتمسون للبراء العشرات (228)  مغبوضترين شما نزد خداوند كسانى هستند كه در راه تفتين و فتنه و نمامى را در پيش مى گيرند بين برادران جدائى مى افكنند و مى كوشند تا دامن افراد پاك را به لغزشها آلوده نمايند و آنان را در جامعه ننگين سازند. با اين اوصاف زشت خشم و غضب ذات و غضب اقدس الهى را براى خويش تضمين نموده يعنى نه تنها بندگان خدا را از خود عصبانى و ناراحت كرده اند بلكه خداوند نيز از آنان خشمگين است . بنابراين سعى كنيم خود را با غيبت و نمامى و فتنه انگيزى مغضوب ناس و خداوند مهربان قرار ندهيم .